Το λυκόφως εδώ δεν σβήνει — ανεβαίνει. Στο Σαντορίνη, Βραδινή Άποψη προς τα Πάνω, οι ασβεστωμένοι τοίχοι αρπάζουν το τελευταίο πλάγιο φως της μέρας, ενώ ο ουρανός από πάνω τους βαθαίνει σε ένα δροσερό, λαμπερό γαλάζιο. Το μάτι ανελκύεται κατά μήκος σκαλοπατιών και ταρατσών, περνώντας από κυβικές μορφές στοιβαγμένες πάνω στη βουλκανική πέτρα, προς μια ανοιχτή ατμόσφαιρα που αισθάνεσαι πιο πλατιά και πιο ήσυχη από την πυκνή αρχιτεκτονική του κάτω μέρους.
Ο Πίνακας — Σαντορίνη, Βραδινή Άποψη προς τα Πάνω
Στις 50 × 65 εκ., αυτό το λάδι σε καμβά λειτουργεί σε μια οικεία κλίμακα που ανταμείβει την προσεκτική ματιά. Η σύνθεση αναπτύσσεται κατακόρυφα: σκιασμένες κατώτερες ταράτσες αγκυροβολούν τη βάση, ενώ τα χαρακτηριστικά κυβικά σπίτια της Σαντορίνης — αποδοσμένα σε κορεσμένα λευκά, ζεστές ώχρες και απαλές γκρίζες αποχρώσεις πέτρας — στοιβάζονται ανηφορίζοντας κατά μήκος απότομων ηφαιστειακών βράχων. Διαγώνιες σκάλες και στενά μονοπάτια τέμνουν την αρχιτεκτονική μάζα, δημιουργώντας γραμμές οδήγησης που τραβούν αποφασιστικά το βλέμμα προς το άνω τμήμα του καμβά, όπου ο ουρανός ανοίγει σε μια χρωματική κλίμακα από δροσερά γαλάζια έως ανοιχτό κεχριμπαρένιο.
Η πινελιά του Μαρκέλλου εδώ είναι ζωντανή χωρίς να είναι ανήσυχη. Ορατές πινελιές αποδίδουν την υφή των τοίχων με τον αδρό σοβά και των φθαρμένων πέτρινων σκαλοπατιών, χωρίς ωστόσο η επεξεργασία να υπεραποδίδει ποτέ μια επιφάνεια σε επίπεδο εικονογράφησης. Η παλέτα προτιμά τις χρωματικές αντιθέσεις μεταξύ των ζεστών αρχιτεκτονικών μαζών και του δροσερού ατμοσφαιρικού πεδίου που απλώνεται από πάνω τους — μια ένταση που προσδίδει στο έργο την αίσθηση μιας μετάβασης σε εκκρεμότητα, ούτε πλήρης μέρα ούτε πλήρης νύχτα, παρά η ιδιαίτερη ησυχία που μεσολαβεί ανάμεσα στα δύο.
Το φως πέφτει πλάγια πάνω στις επιφάνειες των κτιρίων, ρίχνοντας επιμηκυμένες σκιές που ανεβαίνουν και ενισχύουν ταυτόχρονα και την προοπτική και την ηρεμία. Δεν υπάρχουν φιγούρες. Η απουσία τους αισθάνεσαι σκόπιμη παρά τυχαία: ο πίνακας αφορά εξ ολοκλήρου τον τόπο ως αισθητηριακή κατάσταση, τον τρόπο με τον οποίο το μεσογειακό φως συμπεριφέρεται στα πρόθυρα του βραδιού. Ήπιες μεταβάσεις ανάμεσα στις αρχιτεκτονικές επιφάνειες και τον περιβάλλοντα ουρανό υποβάλλουν το βάθος χωρίς απότομες οριοθετήσεις, διατηρώντας την ατμόσφαιρα ενιαία σε όλη την επιφάνεια.
Ένας Αθηναίος Ζωγράφος και η Ποιότητα του Ελληνικού Φωτός
Ο Θεόδωρος Μαρκέλλος γεννήθηκε το 1925 και πέρασε τη δημιουργική του ζωή στην Αθήνα, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που ξεπερνά τους 750 πίνακες. Αυτή η σταθερή παραγωγή, διατηρημένη σε βάθος δεκαετιών, αντανακλά μια πράξη βασισμένη στη συνεχή και πειθαρχημένη παρατήρηση — του ελληνικού τοπίου, της μεσογειακής ατμόσφαιρας, της ιδιαίτερης ποιότητας εκείνου του φωτός που αλλάζει χαρακτήρα από ώρα σε ώρα κατά μήκος των ακτών του Αιγαίου.
Αυτό που ξεχωρίζει το Σαντορίνη, Βραδινή Άποψη προς τα Πάνω μέσα στο ευρύτερο πανόραμα της ελληνικής ζωγραφικής του εικοστού αιώνα είναι ακριβώς αυτό που αρνείται να κάνει. Τη στιγμή που σύγχρονοί του, όπως ο Αλέκος Φασιανός, χτίσαν τη φήμη τους πάνω στη διακοσμητική επιπεδότητα, και ο Γιάννης Μόραλης κινήθηκε προς τη γεωμετρική αφαίρεση, ο Μαρκέλλος παρέμεινε προσηλωμένος στον ατμοσφαιρικό νατουραλισμό — σε μια παραστατική ζωγραφική ριζωμένη στην άμεση παρατήρηση. Το αποτέλεσμα είναι ένα έργο ογκομετρικό και χωρικό με τρόπο που η ελληνική ζωγραφική της εποχής δεν είχε πάντα ως προτεραιότητα.
Η αδιάλειπτη ενασχόλησή του με το Αιγαίο ως θέμα ανέπτυξε στο μάτι του μια ευαισθησία στη τονική και χρωματική διαβάθμιση που εμφανίζεται παντού στη μεγαλύτερη συλλογή παράκτιων και τοπιογραφικών έργων του. Σε αυτόν τον καμβά, η ευαισθησία αυτή εκδηλώνεται ως ικανότητα να κρατά τον πίνακα σε ένα ακριβές συναισθηματικό επίπεδο — ούτε συναισθηματολογικός ούτε ψυχρά αποστασιοποιημένος, αλλά προσεκτικός με τον τρόπο που η επίμονη παρατήρηση τείνει να είναι. Η αρχιτεκτονική της Σαντορίνης γίνεται λιγότερο θέμα προς καταγραφή και περισσότερο δομή μέσα από την οποία το φως οργανώνεται και νοηματοδοτείται.
Για όσους έλκονται από την απόδοση της αιγαιοπελαγίτικης ατμόσφαιρας από τον Μαρκέλλο, συγγενικά έργα της συλλογής προσφέρουν περαιτέρω μαρτυρία για το πόσο επίμονα κυνήγησε αυτή την ιδιαίτερη ποιότητα του μεσογειακού βραδιού.
Μια Προσεκτικότερη Ματιά — Ο Ουρανός ως Δομικό Στοιχείο
Μεγάλο μέρος της αισθητικής επιτυχίας αυτής της σύνθεσης έγκειται στον τρόπο με τον οποίο ο Μαρκέλλος αντιμετωπίζει τον ουρανό — όχι ως φόντο, αλλά ως ένα ενεργό δομικό στοιχείο που φέρει το ίδιο βάρος με την αρχιτεκτονική από κάτω του.
Το άνω τμήμα του καμβά ανοίγεται σε χρωματικές διαβαθμίσεις που κινούνται από έναν πιο ζεστό, ανοιχτό τόνο κοντά στη γραμμή του ορίζοντα προς βαθύτερα, δροσερά γαλάζια στην άνω ακμή. Αυτός δεν είναι διακοσμητικός ουρανός. Λειτουργεί ως το οπτικό στήριγμα ολόκληρης της σύνθεσης: η διαγώνια ύφεση των σκαλοπατιών και των γραμμών των κτιρίων οδηγεί το βλέμμα προς αυτόν, και η τονική αντίθεση μεταξύ της λαμπερής άνω ατμόσφαιρας και των πιο σκιασμένων, πιο πυκνών κατώτερων ταρατσών δημιουργεί μια κατακόρυφη έλξη που προσδίδει στον πίνακα την ιδιαίτερη αίσθηση ανύψωσης χωρίς δραματισμό.
Η εκτέλεση alla prima που διακρίνεται σε τμήματα του ουρανού — όπου το χρώμα φαίνεται να έχει τεθεί με άμεσο και σίγουρο χέρι — βρίσκεται σε γόνιμη ένταση με τα πιο μελετημένα περάσματα των αρχιτεκτονικών μορφών. Αυτός ο συνδυασμός αμεσότητας και εκλέπτυνσης είναι χαρακτηριστικός μιας αίσθησης υπαίθριας ζωγραφικής που έφτασε σε ανάλυση: η αυθόρμητη παρατήρηση διατηρημένη, η σύνθεση λυμένη γύρω της. Ο ουρανός δεν συμπληρώνει απλώς την εικόνα. Είναι, τελικά, αυτό για το οποίο μιλά ο πίνακας.